Dzień Konserwatora Zabytków

Zabytkowe świątynie, pałace i parki, dawne zabudowania przemysłowe, kapliczki, figury świętych, a nawet pozostałości średniowiecznych grodzisk - dziedzictwo powiatu wodzisławskiego jest niezwykle różnorodne. Dzień Konserwatora Zabytków to dobra okazja, aby przypomnieć o jego wartości, ale przede wszystkim o ludziach, których wiedza i praca pozwalają zachować materialnych świadków naszej historii dla kolejnych pokoleń.

Lista zabytków (link, otwiera się w nowym oknie) znajdujących się na terenie powiatu wodzisławskiego pokazuje, jak wiele epok pozostawiło tutaj swoje ślady. Są wśród nich obiekty sakralne i świeckie, zabytki techniki i architektury przemysłowej, historyczne układy urbanistyczne oraz stanowiska archeologiczne.

Od średniowiecznych grodzisk po przemysłowy Śląsk

Jednymi z najstarszych zabytków powiatu są stanowiska archeologiczne. W Lubomi znajdują się pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska ufortyfikowanego datowanego na VII/VIII wiek oraz osady obronnej. Ślady średniowiecznego osadnictwa zachowały się również w Gołkowicach, Gorzyczkach oraz oczywiście w Wodzisławiu. To miejsca przypominające, że historia ziemi wodzisławskiej rozpoczęła się na długo przed powstaniem znanych nam dzisiaj miast i miejscowości.

W kolejnych stuleciach krajobraz regionu wzbogacał się o świątynie, kaplice, dwory i pałace. Ziemia wodzisławska słynęła z architektury drewnianej. W Łaziskach znajduje się drewniany kościół pw. Wszystkich Świętych z XVI wieku, a w Gołkowicach – drewniany kościół św. Anny z 1878 roku. W Bukowie zachowała się XVIII-wieczna drewniana kaplica Matki Boskiej Różańcowej, natomiast w Lubomi – pochodząca z tego samego stulecia drewniana kaplica św. Jana Nepomucena, wzniesiona na planie ośmioboku. Jeśli do tego dodać przeniesiona poza teren powiatu drewniane kościoły z Nieboczów (skansen w Chorzowie), Syryni (Park Kościuszki w Katowicach) czy Wodzisławia Śl.-Jedłownika (Jastrzębie-Zdrój) – skala robi wrażenie.

Cennym elementem dziedzictwa są także obiekty rezydencjonalne. W Gorzycach znajduje się zespół pałacowo-parkowy obejmujący XVIII-wieczny pałac hrabiów d’Arco, XIX-wieczny pałac myśliwski oraz park w stylu angielskim. W Kokoszycach zachował się natomiast zespół dworsko-parkowy z pałacem z 1783 roku oraz kaplicą z klasztorkiem z początku XX wieku.

Historia zapisana w Wodzisławiu Śląskim

Szczególne miejsce na mapie zabytków powiatu zajmuje Wodzisław Śląski. Ochroną konserwatorską objęty jest tutaj średniowieczny układ urbanistyczny miasta wraz z terenem parku pałacowego.

Do najważniejszych obiektów należą również dawny klasztor pofranciszkański z XVII wieku, w którym obecnie mieści się sąd, a także dawny kościół pominorycki – dziś kościół ewangelicki – którego początki sięgają XV wieku. W rejestrze zabytków znajduje się także klasycystyczny pałac z połowy XVIII wieku wraz z parkiem, a charakterystycznym punktem miasta pozostaje XIX-wieczna neogotycka Wieża Romantyczna, nazywana Basztą. A w zabytkowym Parku Miejskim dumnie trwa wodzisławski pałac – prawdopdobnie najstarsza klasycystyczna budowla w Polsce, na „zapleczu” której po dziś dzień dostrzec można ślady średniowiecznego grodu.

Historię centrum miasta opowiadają także kamienice wodzisławskiego Rynku. Zabytkowe budynki pochodzące z XVIII i XIX wieku są świadectwem kolejnych etapów rozwoju miasta i zmian zachodzących w jego architekturze.

Zabytki przypominają także o przemysłowej przeszłości

Dziedzictwo powiatu wodzisławskiego to jednak nie tylko obiekty sprzed kilku stuleci. Ważną jego częścią są zabytki związane z rozwojem przemysłu oraz przemianami społecznymi przełomu XIX i XX wieku.

W Rydułtowach ochroną objęto m.in. budynek wagi z 1906 roku, zespół budynków dawnego szpitala Spółki Brackiej z lat 1912-1914 oraz zespół szybu wentylacyjnego III, obejmujący wieżę szybu, budynek maszyny wyciągowej i rozdzielni oraz warsztaty.

Z kolei w Pszowie nowe społecznie użyteczne funkcje zyskują zabytkowe budynki do dawnej kopalni „Anna”: oberża, kasyno i dom towarowy, kompleks dawnej elektrociepłowni,  budynek maszyny wyciągowej Szybu Chrobry I, budynek dawnej dyrekcji, a także dawna łaźnia. Rewitalizacja tych ostatnich walczy obecnie o prestiżowy tytuł Najlepszej Przestrzeni Publicznej Województwa Śląskiego.

W Gorzycach natomiast znajduje się zabytkowy zespół osiedla patronackiego Kolonii Fryderyk, którego budynki powstały w latach 1915-1920. Takie obiekty przypominają o przemysłowym rozdziale historii ziemi wodzisławskiej i o życiu ludzi, których codzienność przez dziesięciolecia związana była z zakładami pracy.

Osobną kategorią są obiekty, które wprawdzie w rejestrze WKZ nie funkcjonują, ale co do ich zabytkowego charakteru nikt nie ma wątpliwości, jak zabudowania dawnej Kolonii Emma w Radlinie, tunel kolejowy w Rydułtowach – najstarszy w Polsce i najdłuższy na Śląsku (poł. XIX w., ok. 727 m) czy zabudowania dawnej fabryki cygar i wyrobów tytoniowych w Wodzisławiu Śl. (dawne Koncentraty), wodzisławskie młyny (XIX/XX w.) oraz dworzec kolejowy (1882 r.) w Wodzisławiu Śl.

Nie tylko monumentalne budowle

O wartości lokalnego dziedzictwa świadczą również znacznie mniejsze obiekty. W rejestrze zabytków znajdziemy przydrożną XIX-wieczną kapliczkę w Skrzyszowie, klasycystyczną kaplicę Świętej Rodziny z 1801 roku w Olzie czy barokową figurę św. Jana Nepomucena w Rogowie. Kolejne zabytkowe przedstawienia tego świętego znajdują się m.in. w Wodzisławiu Śląskim.

Każdy z tych obiektów – niezależnie od swoich rozmiarów – jest fragmentem historii konkretnej miejscowości i jej mieszkańców. Razem tworzą krajobraz kulturowy powiatu wodzisławskiego.

Zachować dla kolejnych pokoleń

Opieka nad tak różnorodnym dziedzictwem wymaga specjalistycznej wiedzy, doświadczenia i odpowiedzialności. Zadaniem konserwatorów jest nie tylko czuwanie nad remontami i pracami restauratorskimi. To również ochrona autentycznej substancji zabytków, dokumentowanie ich historii oraz poszukiwanie takich rozwiązań, które pozwolą pogodzić zachowanie wartości historycznych ze współczesnym użytkowaniem obiektów.

Dzień Konserwatora Zabytków jest więc okazją do podziękowania wszystkim osobom zaangażowanym w ochronę dziedzictwa ziemi wodzisławskiej – konserwatorom, historykom, archeologom, muzealnikom, właścicielom zabytków, samorządom, parafiom, społecznikom i mieszkańcom.

Bo zabytek to nie tylko stary mur, kaplica, pałac czy przemysłowy budynek. To materialny ślad ludzi, którzy mieszkali tutaj przed nami. Troszcząc się o niego dzisiaj, sprawiamy, że również następne pokolenia będą mogły poznać i zrozumieć historię swojej małej ojczyzny.